Rutte III en het sociaal domein

Na een lange formatie is er weer een missionair kabinet. Met betrekking tot het sociaal domein stelt het regeerakkoord niet zulke ingrijpende wijzigingen voor zoals de WMO 2015 en de Participatiewet. Het nieuwe kabinet borduurt voort op de wijzigingen die het vorige kabinet heeft doorgevoerd. Op een aantal punten voegt men er nog wel wat aan toe. Hieronder een overzicht.

Participatiewet
Asielgerechtigden krijgen in de eerste 2 jaar geen bijstand in de vorm van een uitkering, maar zorg in natura van de gemeente met aanvullend leefgeld. Het lijkt niet de bedoeling te zijn dat asielzoekers volledig uitgesloten worden van bijstand, maar als het leefgeld ontoereikend is kunnen er wel problemen ontstaan. Interessant zal dan ook zijn hoe gemeenten de bijstand in natura gaan afstemmen op de behoeften van de vreemdeling.

Het kabinet wil in gesprek met gemeenten over de uitvoering van de tegenprestatie en de taaleis. Wat daarmee exact bedoeld wordt is niet duidelijk, maar waarschijnlijk wil het nieuwe kabinet dat gemeenten hier actiever mee bezig gaan zijn.

Ook wil het kabinet dat uitvoerders in het kader van fraudebestrijding informatie delen, koppelen en analyseren ten einde ook uitkeringsgerechtigden te helpen de regels na te leven en fouten te voorkomen. De vraag is of daarbij de reikwijdte van de eenmalige gegevensuitvraag verruimd wordt zodat minder snel sprake is van schending van de inlichtingenplicht door een uitkeringsgerechtigde (met als gevolg terugvordering en boete). Interessant is ook wat het kabinet met ‘analyseren van data’ bedoelt. Gaan big data hun intrede doen in de handhaving in de sociale zekerheid?

De IOW wordt met 4 jaar verlengd en dus niet ingetrokken. Wel zal de leeftijdsgrens vanaf wanneer een beroep op de IOW kan worden gedaan (nu 60 jaar) vanaf 2020 meestijgen met de AOW-leeftijd.

Wajong/ arbeidsmarkt
De verlaging van de Wajong uitkering per 1 januari 2018 wordt niet teruggedraaid. De Wajong blijft beperkt tot jongeren die duurzaam geen arbeidsvermogen hebben. Er komt wel extra budget voor beschut werk zodat voor 20.000 extra mensen de mogelijkheid van beschut werk zal ontstaan.
Het instrument loonkostensubsidie (zie art. 10d van de Participatiewet) wordt vervangen door de mogelijkheid van loondispensatie. De werkgever kan dan onder het minimumloon betalen waarna de gemeente het inkomen aanvult.

WIA
Het vorige kabinet had de WIA ongemoeid gelaten. Het nieuwe kabinet wil dat mensen minder snel volledig arbeidsongeschikt worden. Hierbij lijkt het vooral te gaan om mensen die nu 80-100% arbeidsongeschikt worden, omdat er minder dan 3 functies (met 3×3 = 9 arbeidsplaatsen) beschikbaar zijn.
Het kabinet wil het schattingsbesluit aanpassen waardoor met behulp van meer dan 3 functies (met in totaal wel ten minste 9 arbeidsplaatsen) toch een schatting uitgevoerd kan worden. Dan zou bijvoorbeeld op basis van 4 functies met 2 arbeidsplaatsen en 1 functie met 1 arbeidsplaats (in totaal 9) toch een schatting door de arbeidsdeskundige kunnen worden verricht.
Daarnaast wil het kabinet voor de groep 80-100% na de afloop van de loongerelateerde uitkering ook de inkomenseis invoeren. Dat houdt in dat wanneer mensen niet of weinig werken zij dan een lagere vervolguitkering zullen krijgen. De groep 80-100% merkt nu niets van de overgang naar een vervolguitkering. Die uitkering zal echter 70% van het minimumloon gaan bedragen in plaats van 70% van het dagloon.
Dat houdt in dat het onderscheid tussen 35-80% en 80-100% dat nu in de WIA bestaat gaat veranderen in 35-100% en 100%. De vraag is of alleen de laatste groep dan nog als volledig en duurzaam arbeidsongeschikt een IVA uitkering kan krijgen.

Rechtsbijstand
In het nieuwe kabinet zit een minister voor rechtsbescherming. In het regeerakkoord wordt echter de door het vorige kabinet aangekondigde bezuiniging van 85 miljoen euro op de gefinancierde rechtsbijstand niet herroepen. De vraag is wat de nieuwe minister hiermee gaat doen nu recent de commissie Van der Meer heeft vastgesteld dat het verschil tussen de vergoeding die een advocaat ontvangt en de tijd die een advocaat aan een zaak besteedt zo groot is dat met de huidige vergoedingen een inkomen waarvan ook het kabinet zegt dat het redelijk is niet haalbaar is (zie hier voor een rapportage). Ondanks een speciale minister is de toegang tot het recht ook onder het nieuwe kabinet niet gegarandeerd.

Commentaar
Het nieuwe kabinet draait geen maatregelen van het vorige kabinet terug. Een aanpassing van bijvoorbeeld de kostendelersnorm waardoor rekening kan worden gehouden met zorgbehoefte blijft achterwege.

Werken moet lonen. Dat adagium wordt ook door het nieuwe kabinet aangehangen. Het betekent dat ook onder het nieuwe kabinet bijstandsgerechtigden er nauwelijks op vooruit zullen gaan (zie persbericht Nibud d.d. 27-10-2017). Dat was onder het vorige kabinet weinig anders. Voor bijstandsgerechtigden verandert er wat dat betreft dus weinig. De verhoging van de kinderbijslag en het kindgebonden budget zal wel gunstig uitpakken voor huishoudens met kinderen.
Het kabinet investeert, maar weinig in het sociale domein. Naast extra uitgaven verlaagt het kabinet ook de belastingen. Het risico is wel dat als er onverwacht een recessie komt er waarschijnlijk bezuinigd zal moeten worden om aan de Europese begrotingsnormen te blijven voldoen. De vraag is of de sociale zekerheid in dat geval weer een nieuwe ronde van versobering te wachten staat.